2015 წლის აპრილში, ბი-ბი-სისთვის აღმოსავლეთ უკრაინაში უკანასკნელი მოგზაურობისას, ადგილობრივ სუპერმარკეტში ორი ქალბატონის საუბარი მოვისმინე. საუბარი დონეცკში უკრაინელების მიერ წარმოებული საარტილერიო ცეცხლის შედეგად დაღუპულ ათი წლის გოგონას ეხებოდა. ქალბატონები შეძრძულნი იყვნენ გოგონას სიკვდილით და კიევის მთავრობას ტერმინით "ფაშისტური ხუნტა", მოიხსენიებდნენ. სინამდვილეში აღმოჩნდა, რომ თითქმის ყველა რუსულმა არხმა, რომელიც კიევის მთავრობას ამ ტერმინით მოიხსენიებს, გადმოსცა სიუჟეტი გოგონას შესახებ. ჩემმა გადამღებმა გუნდმა მიაკვლია ინფორმაციის ორიგინალურ წყაროს, რამაც დონეცკის თვითგამოცხადებული რესპუბლიკის ე.წ თავდაცვის სამინისტროს სპიკერამდე, ედუარდ დასურინამდე მიგვიყვანა. ბნ-მა დასურინმა დაგვიდასტურა, რომ ბავშვი ნამდვილად დაიღუპა, თუმცა დეტალებზე საუბარზე უარი განგვიცხადა. ჩვენ ისევ გავაგრძელეთ ამბის კვლევა და მივმართეთ ყველას, ვისაც რაიმე სახის ინფორმაცია შეიძლება ჰქონოდა გოგონას შესახებ. საბოლოოდ, რუსული ტელევიზიის ერთ-ერთმა რეპორტიორმა კამერის წინ განაცხადა, რომ ბავშვი არ არსებობს, არც არასდროს არსებულა. მათ კი გადასცეს სიუჟეტი, რადგან "ასე უნდა მოქცეულიყვნენ".

უჩვეულო და გასაკვირია, რომ როდესაც დონეცკის ყოველდღიურობა სავსეა რეალური საშინელებებით, რომლის დროსაც რეალურად არსებული ბავშვები იღუპებიან, რუსული ტელევიზია კვლავ ტყუილების ტირაჟირებითაა დაკავებული და სიძულვილის საშუალებით ცდილობს კონფლიქტის კიდევ უფრო გაღვივებას.

რუსულმა არხებმა სიცრუის ლეგიტიმაცია მოახდინეს, ხოლო ჟურნალისტიკის ისეთ ფუნდამენტურ ფასეულობებს, როგორიცაა ბალანსი და სამართლიანი მაუწყებლობა, თავიანთ სასარგებლოდ იყენებენ. იმ პროფესიონალებისთვის, რომლებიც კრემლის პროპაგანდისტული მანქანის მიღმა მუშაობენ, უპრეცედენტო გამოწვევები და დაბრკოლებებია შექმნილი. დასავლელი ჟურნალისტებისთვის უკვე ცნობილია ის ფაქტი, რომ შეუძლებელია აღმოსავლეთ უკრაინის თემის გაშუქება რაიმე პროპაგანდისტული თემის ჩართვის გარეშე. თუმცა ერთია, გააშუქო კონფლიქტი ორივე მხარის მონაწილეობის გარეშე და მეორეა, აწარმოო საინფორმაციო ომი იმგვარად, რომ თავად პროპაგანდისტად არ იქცე. აღნიშნული დილემა დასავლეთის პოლიტიკური ისტაბლიშმენტის გამოწვევაა: როგორ უნდა დაიცვა სიტყვის თავისუფლება მისი შემზღუდვის გარეშე, როდესა ამ უფლების ბოროტად გამოყენება ხდება?

ამ კითხვებზე პასუხი სავარაუდოდ რუსეთიდან არ მოვა, რადგან ეს ის ქვეყანაა, რომელიც ჟურნალისტებისთვის ერთ-ერთ ყველაზე სახიფათო სამუშაო ადგილადაა მიჩნეული. 2012 წელს, ვლადიმირ პუტინის პრეზიდენტად დაბრუნების შემდგომ, უკვე შეზღუდული მედიის თავისუფლება რუსეთში კიდევ უფრო გაუარესდა. ფიზიკური უსაფრთხოება პრობლემას წარმოადგენს, ჟურნალისტების მკვლელობები კი უკვე ჩვეულებრივ ამბადაც იქცა. ჟურნალისტთა დაცვის კომიტეტის - CPJ მონაცემებით, 1991 წლიდან მოყოლებული რუსეთში 59 ჟურნალისტი მოკლეს. ის მცირერიცხოვანი დამოუკიდებელი ჟურნალისტები, რომლებიც მთავრობის გაკრიტიკებას ბედავენ, მუდმივად განიცდიან ხელისუფლების მხრიდან დევნას ქვეყნის კორუმპირებული და პოლიტიზირებული სასამართლო სისტემის მეშვეობით.

კრემლის პროპაგანდისტული მანქანა საფრთხეს იმათაც უქმნის, ვინც რუსეთის საზღვრებს გარეთაა. ამიტომაც სულ უფრო და უფრო მეტი ადამიანი ცდილობს პრობლემას გამოსავალი მოუძებნოს. ზოგიერთი ემხrობა და ამართლებს იდეას, რომ შეიქმნას ანტი-პროპაგანდისტული არხები, თუმცა მსოფლიოში, სადაც მედიის პოლარიზაცია უკვე მაღალ დონეს აღწევს, ამგვარი ქმედებებს თვითონ ჟურნალისტიკისთვის ექნება დამანგრეველი გავლენა.

ჯერჯერობით, კრემლის მიერ ზურგგამაგრებული არხების სიცრუის საწინააღმდეგოდ ყველაზე ეფექტური ხერხია საგამოძიებო რეპორტაჟების კეთება, რომლებიც რუსული არხების მიერ გადმოცემულ მითებს გააბათილებდნენ. სამწუხაროდ, ამგვარი ჟურნალისტიკის უზრუნველყოფა დასავლურ მეინსტრიმულ მედიას, თავისი მწირი ბიუჯეტისა და რესურსების ფონზე უკვე აღარ შეუძლია. აღმოსავლეთ უკრაინას მიმოიხილავენ რეპორტიორები, რომლებიც კონფლიქტის ორივე მხარეს აშუქებენ და ამ დროს გაუცნობიერებლად შეაქვთ წვლილი კრემლის დღის წესრიგის განხორციელებაში. მაგალითად, ყირიმის ანექსიის დასაწყისში ბევრი დასავლური მედია საშუალება ნახევარკუნძულზე არსებულ რუსულ ჯარებს მოიხსენიებდა "პატარა მწვანე კაცუნების" სახელით, რაც ნიშნავდა იმის პასიურ აღიარებას, რომ ჯარების ზუსტი წარმოშობის ადგილი ცნობილი არ იყო, ხოლო მოსკოვის მტკიცება, რომ ისინი რუსი ჯარისკაცები არ იყვნენ - ლეგიტიმური. მეორე მაგალითია, დღესდღეობით ტერმინ "სეპარატისტის" გამოყენება დასავლეთის მედიაში, რაც ომის ხასიათს გაურკვეველს ხდის. საბოლოო ჯამში კი ამართლებს კრემლის მიერ შექმნილ მოვლენათა კონსტრუქციას, რომლის მიხედვითაც ომი წარმოადგენს კონფლიქტს კიევის მთავრობასა და შიდა მეამბოხეებს შორის.

გამორჩეულმა რეპორტაჟებმა დასავლურ მედიაში, კრემლი "ფაქტზე გამოიჭირეს". მაგალითად: ასეთი იყო Vice News -ის რეპორტაჟი "სელფი ჯარისკაცები", რომელმაც დაადგინა ერთი კონკრეტული მებრძოლის წარმოშობა აღმოსავლეთ უკრაინაში, გამოძიებამ ჟურნალისტები რუსეთის იმ სამხედრო ბაზამდე მიიყვანა, საიდანაც ეს მებრძოლი იყო. აღსანიშნავია ასევე Billingcat - ვებსაიტი, რომელზეც ბრიტანელი ჟურნალისტი ელიოტ ჰიგინსი, ღია წყაროებზე დაფუძნებულ ინფორმაციას წარმატებით იყენებდა ფაქტების რეკონსტრუქციისთვის და ანადგურებდა რუსეთის ტელევიზიის მიერ შექმნილ მითებს.

ყველაზე ცნობილი მაგალითია StopFake. ვებ-გვერდი, რომელსაც ჟურნალისტები და აკადემიური სფეროს წარმომადგენლები კიევში ამუშავებენ. ვებ-გვერდი რუსულ მედიაში გამოქვეყნებულ არასწორი ინფორმაციის გადამოწმებას ახდენს (StopFake ასევე ამოწმებს და აზუსტებს უკრაინულ მედიასა და პოლიტიკოსების განცხადებებსაც). 2014 წლის ივნისიდან მოყოლებული, როდესაც StopFake დაარსდა, ვებ-გვერდმა გამოავლინა ყალბი ფოტოები და ვიდეოები, გამოგონილი ახალი ამბები და ჭორები სოციალური მედიიდან. დაარსებიდან სამ თვეში StopFake-ის აუდიტორია უკვე თვეში 1,5 მილიონ უნიკალურ ვიზიტორს მოიცავდა. მკითხველთა ერთი მეოთხედი და ვებ-გვერდის ფუნქციონირებისათვის საჭირო შემოწირულობების უმრავლესობაც რუსეთიდან მოდიოდა. StopFake-ის პოპულარულობა აჩვენებს, რომ მოთხოვნა რუსული ტელევიზიის ალტერნატიულ საინფორმაციო საშუალებაზე საკმაოდ დიდია. ასევე არსებობს რეალური საჭიროება იმ ჟურნალისტებისა, რომლებიც კრემლის მიერ შექმნილ მითებს დაამსხვრევენ.

ავტორი: ნატალია ანთელავა

წყარო www.eurocommunicator.ge